Koślawość kolan u dzieci – przyczyny oraz objawy

Widok kolan skierowanych do środka u dziecka często budzi niepokój rodziców. Nasuwa się więc pytanie, czy jest to wada wymagająca leczenia, czy też naturalny etap rozwoju.

Koślawość kolan (łac. genu valgum) jest jedną z obserwowanych zmian ustawienia kończyn dolnych u dzieci. W większości przypadków stanowi fizjologiczny etap rozwoju i stopniowo ustępuje wraz z wiekiem. Zdarza się jednak, że koślawość zbyt długo się utrzymuje, nasila się, lub jest następstwem innych schorzeń lub wad postawy, wtedy wymaga dokładniejszej diagnostyki i odpowiedniego postępowania.

W tym artykule wyjaśniamy, czym jest koślawość kolan, jakie są jej najczęstsze przyczyny oraz kiedy warto skonsultować dziecko ze specjalistą.

Spis treści

1. Czym jest koślawość kolan?
2. Jak rozwijają się kończyny dolne u dzieci?
3. Przyczyny koślawości kolan u dzieci.
4. Objawy, które powinny zwrócić uwagę rodziców.
5. Kiedy zgłosić się do fizjoterapeuty lub ortopedy?
6. FAQ.
7. Źródła.

Czym jest koślawość kolan?

Koślawość kolan (łac. genu valgum) to zaburzenie ustawienia kończyn dolnych, w którym kolana zbliżają się do siebie bardziej niż jest to typowe, natomiast kostki przyśrodkowe pozostają od siebie oddalone. Potocznie mówi się wtedy o „kolanach schodzących się do środka” lub „kolanach w kształcie litery X”. 

Koślawość może dotyczyć jednej lub obu kończyn i mieć różne nasilenie. U części dzieci jest naturalnym etapem rozwoju, natomiast u innych może być objawem zaburzeń wzrostu, chorób metabolicznych, następstw urazów lub innych schorzeń wymagających diagnostyki. Dlatego ocena koślawości powinna uwzględniać nie tylko wygląd nóg, ale również wiek dziecka, stopień deformacji, symetrię oraz obecność dodatkowych objawów.

Jak rozwijają się kończyny dolne u dzieci?

Ocena ustawienia kończyn dolnych u dziecka nie powinna opierać się wyłącznie na ich wyglądzie. Aby prawidłowo ocenić, czy koślawość kolan wymaga dalszej diagnostyki, należy uwzględnić naturalny rozwój osi kończyn dolnych. W pierwszych latach życia ustawienie nóg zmienia się w sposób fizjologiczny i jest wynikiem prawidłowego wzrostu kości oraz dojrzewania układu mięśniowo-szkieletowego. Badania pokazują, że przebieg tych zmian jest przewidywalny i podobny u większości dzieci, choć tempo rozwoju może różnić się indywidualnie.

Etapy rozwoju osi kończyn dolnych

Okres niemowlęcy – fizjologiczna szpotawość

Większość noworodków i niemowląt ma kończyny ustawione szpotawo. Jest to naturalna konsekwencja ułożenia dziecka w życiu płodowym i nie stanowi wady wymagającej leczenia. Wraz z rozpoczęciem pionizacji i nauki chodzenia ustawienie nóg zaczyna się stopniowo zmieniać.

Około 2. roku życia – wyprostowanie osi kończyn

Między 18 a 24 miesiącem życia szpotawość stopniowo ustępuje, a oś kończyn zbliża się do ustawienia prostego. Jest to etap przejściowy, po którym u większości dzieci pojawia się fizjologiczna koślawość kolan.

Około 3–4 roku życia – największa fizjologiczna koślawość

Największe nasilenie koślawości obserwuje się zwykle między 3 a 4 rokiem życia. W tym okresie kolana mogą wyraźnie zbliżać się do siebie podczas stania, jednak u zdrowych dzieci jest to zazwyczaj element prawidłowego rozwoju. Sam wygląd nóg nie jest więc wystarczającym powodem do rozpoczęcia leczenia.

Około 7–8 roku życia – stabilizacja ustawienia kończyn

W kolejnych latach koślawość stopniowo się zmniejsza. Około 7–8 roku życia oś kończyn dolnych osiąga ustawienie zbliżone do obserwowanego u osób dorosłych. Jeżeli po tym okresie koślawość nadal jest wyraźnie nasilona, postępuje lub towarzyszą jej inne niepokojące objawy, warto przeprowadzić dalszą diagnostykę.

Nie tylko wiek ma znaczenie

Choć wiek dziecka jest ważnym elementem oceny, specjaliści podkreślają, że nie powinien być jedynym kryterium. Znaczenie ma również stopień koślawości, symetria ustawienia kończyn, tempo zmian oraz obecność dolegliwości bólowych lub zaburzeń chodu.

Na konsultację warto zgłosić się wcześniej, jeśli:

• koślawość dotyczy tylko jednej nogi,
• deformacja szybko się pogłębia,
• dziecko odczuwa ból kolan lub nóg,
• często się potyka lub ma wyraźnie nieprawidłowy chód,
• występują inne choroby mogące wpływać na rozwój kości, np. zaburzenia metaboliczne lub przebyte urazy.

W takich przypadkach konieczne może być wykonanie dokładniejszego badania, a niekiedy również diagnostyki obrazowej, aby ustalić przyczynę problemu i dobrać odpowiednie postępowanie.

Przyczyny koślawości kolan u dzieci

Koślawość kolan może mieć różne przyczyny, jednak nie zawsze oznacza chorobę. W praktyce klinicznej zdecydowana większość przypadków u małych dzieci wynika z naturalnego rozwoju kończyn dolnych i nie wymaga leczenia. Znacznie rzadziej koślawość jest następstwem chorób, urazów lub zaburzeń wzrostu kości. Dlatego ustalenie przyczyny jest jednym z najważniejszych elementów diagnostyki.

Fizjologiczny rozwój dziecka

Najczęstszą przyczyną koślawości kolan u dzieci jest fizjologiczny rozwój układu ruchu. Jak wspomniano wcześniej, ustawienie kończyn dolnych zmienia się wraz z wiekiem – od szpotawości w okresie niemowlęcym, przez przejściową koślawość, aż do osiągnięcia ustawienia charakterystycznego dla osób dorosłych.

Jeżeli koślawość pojawia się w typowym wieku, jest obustronna, nie powoduje bólu ani trudności podczas chodzenia, zwykle nie wymaga leczenia, a jedynie okresowej obserwacji. Aktualne wytyczne ortopedyczne podkreślają, że w takich przypadkach nie ma wskazań do rutynowego stosowania wkładek, aparatów ortopedycznych czy innych metod mających „prostować” nogi.

Nadwaga i otyłość

Badania wskazują, że nadmierna masa ciała może sprzyjać utrzymywaniu lub nasilaniu koślawości kolan. Większe obciążenie stawów kolanowych wpływa na biomechanikę kończyn dolnych, u dzieci z otyłością koślawość występuje częściej niż u ich rówieśników z prawidłową masą ciała.

Nie oznacza to jednak, że każde dziecko z nadwagą będzie miało koślawe kolana ani że sama redukcja masy ciała całkowicie wyeliminuje problem. Utrzymanie prawidłowej masy ciała jest natomiast ważnym elementem profilaktyki przeciążeń układu ruchu oraz wspiera jego prawidłowy rozwój.

Choroby metaboliczne i zaburzenia wzrostu kości

W niektórych przypadkach koślawość kolan może być objawem choroby wpływającej na rozwój układu kostnego. Do najczęściej wymienianych należą:

• krzywica związana z niedoborem witaminy D lub zaburzeniami gospodarki fosforanowej,
• dysplazje kostne,
• niektóre choroby metaboliczne,
• schorzenia wpływające na wzrost chrząstek nasadowych.

W takich sytuacjach koślawości często towarzyszą również inne objawy, takie jak zaburzenia wzrostu, deformacje innych kości czy opóźniony rozwój motoryczny. Diagnostyka wymaga wówczas współpracy ortopedy z lekarzem odpowiedniej specjalizacji.

Następstwa urazów i zaburzeń wzrostu

Koślawość może rozwinąć się również po urazach okolicy kolana, zwłaszcza jeśli doszło do uszkodzenia chrząstki wzrostowej. Zaburzenie prawidłowego wzrostu jednej strony kości może prowadzić do stopniowej zmiany osi kończyny.

Podobny mechanizm obserwuje się po niektórych zakażeniach kości lub przebytych zabiegach operacyjnych. Tego typu przypadki są jednak zdecydowanie rzadsze niż koślawość fizjologiczna i wymagają indywidualnej oceny przez ortopedę dziecięcego.

Uwarunkowania genetyczne

Na rozwój osi kończyn dolnych wpływają również czynniki genetyczne. U części dzieci koślawość występuje rodzinnie i nie wiąże się z żadną chorobą. Dziedziczone mogą być między innymi cechy budowy układu kostnego, które wpływają na wygląd kończyn.

Sam fakt występowania koślawości u rodziców lub rodzeństwa nie przesądza jednak o rozpoznaniu. Zawsze należy ocenić dziecko całościowo – uwzględniając wiek, stopień deformacji, przebieg rozwoju oraz ewentualne objawy towarzyszące.

Warto pamiętać, że ustawienie kolan zależy nie tylko od budowy samych kończyn dolnych. Na sposób, w jaki kolana ustawiają się podczas stania czy ruchu, wpływa również praca bioder, miednicy oraz mięśni stabilizujących tułów. Zaburzenia kontroli tych struktur mogą powodować, że kolana kierują się bardziej do środka, mimo że nie dochodzi do trwałej deformacji kości. Z tego względu fizjoterapeuta podczas badania ocenia nie tylko kolana, ale również ustawienie miednicy, zakres ruchu w stawach biodrowych, pracę mięśni oraz wzorzec chodu. 

Objawy koślawości kolan u dzieci – na co powinni zwrócić uwagę rodzice?

Najbardziej charakterystycznym objawem koślawości kolan jest ustawienie nóg przypominające literę „X”. Kiedy dziecko stoi z kolanami złączonymi, między kostkami przyśrodkowymi pozostaje wyraźny odstęp. Sam wygląd kończyn nie pozwala jednak stwierdzić, czy mamy do czynienia z fizjologicznym etapem rozwoju, czy problemem wymagającym konsultacji. Dlatego warto zwrócić uwagę również na inne objawy oraz sposób poruszania się dziecka.

Najczęstsze objawy

W zależności od stopnia nasilenia koślawości mogą występować:

• zbliżanie się kolan do siebie podczas stania,
• zwiększona odległość między kostkami przy złączonych kolanach,
• wrażenie ustawienia nóg w kształcie litery „X”,
• zmieniony sposób chodzenia,
• szybsze męczenie się podczas dłuższego spaceru lub aktywności fizycznej,
• częstsze potykanie się lub gorsza stabilność podczas biegania.

Niewielka koślawość, szczególnie u dzieci w wieku przedszkolnym, zwykle nie powoduje żadnych dolegliwości i jest wykrywana przypadkowo przez rodziców lub podczas bilansu zdrowia.

Czy koślawość kolan powoduje ból?

Nie zawsze. Fizjologiczna koślawość najczęściej przebiega bezboleśnie.

Jeżeli jednak deformacja jest znacznie nasilona lub utrzymuje się przez dłuższy czas, u części dzieci mogą pojawić się dolegliwości związane z nieprawidłowym rozkładem obciążeń w obrębie kończyn dolnych. Mogą to być między innymi:

• ból kolan po wysiłku,
• ból okolicy rzepki,
• dyskomfort podczas dłuższego chodzenia,
• uczucie zmęczenia nóg po aktywności.

Warto jednak pamiętać, że ból kolana u dziecka nie zawsze wynika z koślawości. Może być objawem wielu innych schorzeń, dlatego wymaga indywidualnej oceny.

Jakie objawy powinny skłonić do konsultacji?

Choć u większości dzieci koślawość stanowi element prawidłowego rozwoju, istnieją sytuacje, w których warto zgłosić się do specjalisty wcześniej.

Konsultację z fizjoterapeutą lub ortopedą dziecięcym warto rozważyć, gdy:

• koślawość jest bardzo nasilona,
• dotyczy tylko jednej kończyny,
• nasila się zamiast stopniowo zmniejszać wraz z wiekiem,
• dziecko zgłasza ból kolan lub nóg,
• występują trudności z chodzeniem, bieganiem lub utrzymaniem równowagi,
• pojawia się utykanie,
• rodzice zauważają wyraźne pogorszenie ustawienia nóg w krótkim czasie,
• koślawości towarzyszą inne niepokojące objawy, takie jak niski wzrost, deformacje innych części ciała czy przebyte urazy.

Takie objawy nie muszą oznaczać poważnej choroby, ale są wskazaniem do dokładniejszej diagnostyki. Wczesna ocena pozwala wykluczyć rzadsze przyczyny koślawości oraz zaplanować odpowiednie postępowanie, jeśli okaże się ono potrzebne.

Kiedy zgłosić się do fizjoterapeuty lub ortopedy?

W większości przypadków koślawość kolan u małych dzieci jest elementem prawidłowego rozwoju i nie wymaga leczenia. Nie oznacza to jednak, że każdą zmianę ustawienia kończyn można zignorować. Niektóre objawy mogą świadczyć o konieczności wykonania dokładniejszej diagnostyki oraz ustalenia przyczyny problemu.

Specjaliści zalecają konsultację przede wszystkim wtedy, gdy obraz kliniczny odbiega od typowego przebiegu rozwoju kończyn dolnych lub koślawości towarzyszą dodatkowe niepokojące objawy.

Sytuacje, które powinny skłonić do konsultacji

Warto zgłosić dziecko do specjalisty, jeśli:

• koślawość utrzymuje się lub nasila po około 7–8 roku życia,
• deformacja jest wyraźnie asymetryczna i dotyczy głównie jednej kończyny,
• dziecko skarży się na ból kolan, bioder lub stóp,
• pojawia się utykanie lub wyraźna zmiana sposobu chodzenia,
• dziecko często się potyka lub ma trudności z wykonywaniem aktywności fizycznej,
• koślawość pojawiła się po urazie,
• występują inne niepokojące objawy, takie jak niski wzrost, deformacje innych kości czy podejrzenie choroby metabolicznej.

W takich przypadkach nie należy samodzielnie oceniać problemu na podstawie zdjęć znalezionych w internecie. Podobny wygląd nóg może wynikać z różnych przyczyn, dlatego niezbędne jest badanie dziecka przez ortopedą bądź fizjoterapeutę dziecięcego.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy koślawość kolan u dzieci jest normalna?

Tak, u większości dzieci niewielka koślawość kolan jest naturalnym etapem rozwoju kończyn dolnych. Największe nasilenie obserwuje się zwykle między 3. a 4. rokiem życia, a następnie ustawienie kolan stopniowo zbliża się do typowego dla osób dorosłych. Jeśli jednak deformacja jest znaczna, asymetryczna lub utrzymuje się po około 7.–8. roku życia, warto skonsultować dziecko ze specjalistą.

W jakim wieku koślawość kolan powinna ustąpić?

U większości dzieci oś kończyn dolnych stabilizuje się około 7–8 roku życia. Niewielkie różnice osobnicze są jednak możliwe, dlatego ocena zawsze powinna uwzględniać również stopień koślawości, symetrię oraz obecność innych objawów.

Czy koślawość kolan powoduje ból?

Fizjologiczna koślawość najczęściej nie powoduje bólu. Jeżeli dziecko skarży się na dolegliwości kolan, bioder lub stóp, szczególnie podczas aktywności fizycznej, warto zgłosić się na konsultację. Ból może mieć wiele przyczyn i wymaga indywidualnej oceny.

Czy koślawość kolan można skorygować ćwiczeniami?

To zależy od przyczyny problemu. Ćwiczenia nie zmieniają fizjologicznego procesu wzrostu kości ani nie prostują osi kończyny w każdym przypadku. Fizjoterapia może natomiast poprawiać kontrolę ruchu, siłę mięśniową, stabilność oraz sposób poruszania się dziecka, co u części pacjentów przekłada się na lepszą funkcję i poprawę ustawienia kończyn dolnych.

Czy wkładki ortopedyczne pomagają w leczeniu koślawości kolan?

Aktualne wytyczne nie zalecają rutynowego stosowania wkładek ortopedycznych wyłącznie w celu leczenia fizjologicznej koślawości kolan. Mogą być one wskazane w określonych schorzeniach lub przy współistniejących problemach stóp, jednak decyzję o ich zastosowaniu powinien podjąć specjalista po przeprowadzeniu badania.

Czy dziecko z koślawymi kolanami może uprawiać sport?

W większości przypadków tak. Aktywność fizyczna jest ważna dla prawidłowego rozwoju układu ruchu i nie ma potrzeby jej ograniczania wyłącznie z powodu fizjologicznej koślawości kolan. Jeżeli jednak dziecko odczuwa ból lub ma znacznie nasilone zaburzenia osi kończyn, warto wcześniej skonsultować się z ortopedą lub fizjoterapeutą.

Kiedy konieczna jest operacja?

Leczenie operacyjne jest stosowane stosunkowo rzadko. Rozważa się je przede wszystkim u dzieci z utrwaloną, znaczną koślawością wynikającą z zaburzeń wzrostu kości lub innych schorzeń, gdy leczenie zachowawcze nie jest wystarczające. O kwalifikacji do zabiegu decyduje ortopeda dziecięcy.

Do jakiego specjalisty zgłosić się z dzieckiem?

Pierwszym krokiem może być konsultacja z fizjoterapeutą lub ortopedą dziecięcym. W zależności od wyniku badania specjalista oceni, czy koślawość jest elementem prawidłowego rozwoju, czy wymaga dalszej diagnostyki lub leczenia.

Źródła

1. Cheng JC, Chan PS, Chiang SC, Hui PW. Angular and rotational profile of the lower limb in 2,630 Chinese children. Journal of Pediatric Orthopaedics. 1991.
2. Heath CH, Staheli LT. Normal limits of knee angle in white children – genu varum and genu valgum. Journal of Pediatric Orthopaedics. 1993.
3. Pediatric Orthopaedic Society of North America. Genu Valgum (Knock Knees) – Study Guide. Aktualne wytyczne dotyczące diagnostyki i postępowania.
4. American Academy of Orthopaedic Surgeons. Materiały edukacyjne dotyczące zaburzeń osi kończyn dolnych u dzieci.